شاخه گل*** گلچهره >> Content >> زندگينامه >> علی اکبر خان شهنازی

علی اکبر خان شهنازی و محمدرضا شجریان

علي اکـبر شهـنازي، آخرين بازمانده خلف از خاندان هـنر ميرزا عـلي اکـبر خان فراهاني بود. علي اکبر در سال 1276 خورشيدي در خانواده اي هـنري به دنـيا آمد و به دليل تـقارن روز تـولـدش با عـيد قربان کـلمه حاجي پـيـوست نامش گرديد و بعـدهـا به هـمين نام نيز شهـرت پـيـدا کـرد. پـدرش مـيـرزا حسيـنـقـلي، نـوازنده صاحب نام دوران قاجار بود و عـمويش ميرزا عـبدالله از استادان برجسته موسيقي بشمار مي رفت. هـفت سال داشت که به مدرسه سن لويي رفت؛ هـنوز کتاب اول را تـمام نکرده بود که عشق به موسيقي وادارش کرد تا پاي ساز پـدر نـشيند و روزي يک درس از او بگـيرد. آقا ميرزا حسينـقـلي وقـتي به علي اکـبر درس ميداد مثـل اينکه زندگـيش را در آهـنگ هـا خلاصه مي کرد، شوريده مي شد و پـنجه اش تـنـدتر کار مي کرد، آنقـدر با پسرش مشق تار کرد که در دوازده سالگـي بـيشتر شاگـردهاي پـدر را درس مي داد.
شهـنازي در سال 1290 به امر پدر اولين صفحه موسيقي خود را همراه استاد به نام آواز آن دوره، جناب دماوندي، در بـيات ترک و افشاري ضبط کرد. قدرت نوازندگي علي اکـبر چهارده ساله در اين صفحه آنچنان است که تـشخـيص نوازندگي او از پـدرش در واقع غـير ممکن است.
اما پس از مدتي زندگيش دستخوش جور و ظلم طبـيعت شد؛ ميرزا آقا حسينقـلي درسال 1294 از دنيا رفت و او که از 15 سالگي خودش يک باره معـلم شده بود، در اين هـنگام که 18 ساله بود وظيفه سنگـين آموزش شاگـردان پـدر را به تـنهايي بر دوش گـرفت و عـده اي شاگرد پـروانه وار گـرد او حلقه زدند. عـلي اکـبر خان چهار مدرسه عـوض کرد تا سرانجام ديـپـلم خود را گـرفت و مرد کار شد. در ارديـبهشت سال 1301، اولين کـنسرت خود را در گراند هـتـل تهـران اجرا کرد. در سال هاي دهـه 1300 حاج علي اکـبر خان معروفـترين نوازنده تار بود که نامش در محافل هـنري به احترام برده مي شد. در اين ايام صفحات زيادي به همراه آواز خوانـنده بلند مرتبه موسيقي ايران، اقبال السلطان و ديگـر خوانـندگـان موسيقي ايران چون حسينعـلي خان نکيسا، رضا قـلي ظلي و ... اجرا و ضبط کرد؛ که هـر کدام از آثار فاخر و پـر اهـميت موسيقي کـلاسيک ايراني به شمار مي آيـند. روند تـجـدد طلبي دوران رضا شاه و گـسترش انواع موسيقي غـير ايراني و غربي و نيز تاثـير هـنرستان هاي موسيقي به شيوه غـربي موجب جمع شدن استادان موسيقي کلاسيک از گـردونه آموزش رسمي موسيقي کشور شد. به هـمين دليل در سال 1308 شهـنازي به منظور حفظ و انـتـقال درست شيوه درست موسيقي ايراني و نيز تعـليم شاگـردان علاقـمند، دست به تاًسيس مکـتب شهـنازي زد و تا سال 1351 در هـمين مکـتب به تعـليم شاگـردان بسياري هـمت کرد.
شهـنازي از اوليل دهـهً 1300 شروع به ساخـتن آهـنگ و قطعـات مخـتـلف ضربي کرد و چون ساخته هاي خود را به شاگـردانش مي آموخت، نغـماتـش انـتـشار يافت؛ که بهـترين آنهـا پـيش درآمدهاي او مي باشد. در ميان آنهـا پـيش درآمد شور به وزن 2.4 در شور " لا " معـروفـتر است و پـيش درآمد سه گاه که آن هـم دو ضربي است بسيار زيـباست. حاج عـلي اکبر در تمام دستگاه هـا پـيش درآمد و رنگ دارد که اکثر آنها زيـبا و دلنـشين است و غـالب پـيش درآمدهـاي ابداعـي او به وزن دو ضـربي است. هـمچنين تصنيـف هاي خوبي ساخت که از جمله بهـترين آنهـا آهـنگي در چهـارگـاه است که اشعـار آن را وحيد دستجردي سروده است.
نواخت مضراب هاي پـرقدرت، پـرکار، شفاف و بلورين و در عـين حال پـيـچـيده در کنار حس زيـباشناسي قوي موسيقي دستگاهي ايران، ابداع تکـنيک هايي جديد در تار نوازي مـبتـني بر اصول صحـيح موسـيـقي ايراني، استـفاده زياد از امکانات ساز تار، پرش هاي ممتـد از بالا دسته ساز به پائـين دسته ساز و برعکس، و ايجاد صداهاي متـنوع در ساز از ويژگي هاي نوازندگي شهـنازي به شمار مي آيد که موجب مي شود در سازش، نشاط عـميقي، حرکت مدام، اميد گـسترده و روحيه خروش موج بزنـند هـمه اينها بي گـمان نشان از مهـارت و تسلط او به دقايق موسيقي ايراني داشت که مورد استـفاده و تـقـليد بـسياري از نوازندگـان هـمدوره وي و نيز آينده قرار گرفت.
ضربي هاي تکـنيکي شهـنازي نيز بهـترين الگـو براي تارنوازان امروزي به منظور وقوف به ظرايف و دقايق موسيقي ايراني به شمار مي آيد.
در سال 1355 به دعـوت وزارت فرهـنگ و هـنر يک دوره رديف هاي عالي موسيقي ايراني را که از ابتکارات خودش به شمار مي آمد ضبط کرد. شهـنازي در آموزش هـنرجويان ابـتدا رديف هاي مقـدماتي، که در واقع رديف هاي موسيقي ايراني به روايت پـدرش ميرزا آقا حسينـقـلي بود را آموزش مي داد و سپس رديف هاي دوره عالي را با شاگـردان کار مي کرد. رديف هاي دوره عالي او که در سن هـشتاد سالگي نواخته به خوبي ويژگيـهاي تکـنيکي و هـنري نوازندگي اين استاد فرهـيخـته موسيقي ايران را نشان مي دهـد.
از شاگردان مشهـور شهـنازي که در نوازندگي صاحب نام شدند مي توان به اين افراد اشاره کرد:
محـمد رضا لطفي، داريوش طلايي، حسين عليزاده، داريوش پـيرنياکان، مجيد درخشاني، حبـيب الله صالحي، زيد الله طلوعي، هـوشنگ ظريف و رضا وهـداني.
استاد شهـنازي که در روز بـين ده تا چهارده ساعـت به آموزش و تـدريس موسيقي مشغـول بود معـتـقد بود، موسيقي ايران هـيچـوقت از بـين نمي رود و تاًکـيد داشت که نوازندگـان بايد نزد استادان موسيقي تمام دستگاهـاي موسيقي ايرني را ياد بگـيرند. هـمچـنين به نظر او موسيقي ايران به دليل غـناي بـسيار آن هـيچ هـمانندي در دنيا ندارد و هـيچ موسيقي نمي تـواند جايگـزين آن شود.
در سال 1359 استاد شهـنازي کلاس هاي خود را تعـطيل و به آبسرد دماوند نـقل مکان کرد. ولي سال هاي پاياني عمرش هـمچنان به تـدريس خصوصي به عـلاقـمندان موسيقي ايران ادامه مي داد.
استاد حاج عـلي اکـبر خان شهـنازي، فرزند خـلف ميرزا آقا حسينـقـلي نوازنده چيره دست و بي بديل تار در اسفـند سال 1364 در سن 87 سالگي پس از عـمري کار و تـلاش مدام و پـر ثـمر در عـرصه هـنر و فرهـنگ ايران روي در نقاب خاک کـشيد و با مرگ وي يکي از فـخـر آفـريـنان موسيقي ايراني از جـهـان رخـت بـر بـسـت.